Kennis & Materialen
Wat we meten, bepaalt wat goed onderwijs is
Door Maurice Melenberg • 23 oktober 2026
Bepaalt goed onderwijs wat we meten? Of bepaalt wat we meten wat goed onderwijs is? Het eerste antwoord ligt voor de hand, toch gebeurt het in de praktijk vaak precies het omgekeerde.
Een blinde vlek in de wetenschap
Bijna iedereen in het onderwijs kent John Hattie. Zijn Visible Learning bundelt meer dan achthonderd meta-analyses over wat werkt. Vrijwel allemaal gaan ze over cognitieve leerprestaties, omdat dat is wat onderzoekers meten, daar is veel data over. Hattie schrijft zelf dat leerprestaties maar één uitkomst van onderwijs zijn. Toch gaat de ranglijst die iedereen van hem kent over toetsscores.
Wat niet gemeten wordt, komt in de evidence niet voor. En wat niet in de evidence voorkomt, lijkt niet te werken. Zelfregulering, eigenaarschap, samenwerking en een moreel kompas verdwijnen zo uit het debat over wat werkt. Een school met een brede visie staat met lege handen, ook als die visie werkt.
Op school gebeurt hetzelfde
Het onderwijsresultatenmodel van de inspectie kijkt naar doorstroom, onderbouwsnelheid, bovenbouwsucces en examencijfers. Dat deel meet het systeem voor je. Daarnaast vraagt de inspectie scholen om een eigen visie, om die waar te maken en om te laten zien dat dat lukt.
Bij Talent Tree hebben we de inspectierapporten van de afgelopen jaren doorgelicht: 574 VO-vestigingen van 386 instellingen. Op visie, ambities en doelen scoort 11,4 procent onvoldoende. Op uitvoering en kwaliteitscultuur 18,4 procent. Op evaluatie, verantwoording en dialoog 27,2 procent.
Scholen weten meestal goed wat ze willen. Ze lopen vast op het aantonen dat ze het waarmaken. Het brede deel van hun visie moeten ze zelf zichtbaar maken, en daarvoor ontbreekt het instrument.
Gestructureerd observeren op schaal
Het huidige meetmodel is niet slecht van opzet. Het is incompleet. Het meet wat vijftig jaar geleden meetbaar was: cognitieve prestaties, op vaste momenten, vergeleken met een landelijk gemiddelde. Behalve vaststellen dat een leerling van A, naar B, naar C komt in de ontwikkeling, is het veel belangrijker voor de begeleiding om te weten hoe die resultaten tot stand komen. Welke obstakels kwam een leerling tegen? Welke aanpak hielp om verder te komen? Welke eigen kwaliteiten en welke hulp heeft de leerling daarbij ingezet?
Dezelfde prestatie kan het resultaat zijn van heel verschillende leerprocessen. Wie alleen naar de uitkomst kijkt, mist informatie over wat een leerling nodig heeft om een volgende stap te zetten.
Maria Montessori beschreef het vermogen om te observeren als een fundamentele kwaliteit van de leraar. Leraren observeren die processen al dagelijks. De uitdaging is om hun waarnemingen over langere tijd vast te houden, met elkaar te verbinden (deze uit te wisselen) en samen met leerlingen te duiden. Digitale middelen kunnen dat ondersteunen: door observaties, reflecties en leerlingwerk samen te brengen, kunnen patronen in de ontwikkeling zichtbaar worden.
Zo krijgt meten een bredere betekenis: gestructureerd observeren op schaal, waarbij de cijfers én de ervaringen erachter het gesprek over leren voeden.
Begin bij de visie
Gert Biesta waarschuwt al jaren dat we ongemerkt gaan waarderen wat we kunnen meten. Begin daarom bij de schoolvisie en werk dat uit naar een gedeeld beeld over onderwijssucces. Wat wil je leerlingen meegeven? Waaraan herken je hun ontwikkeling? En welke informatie heb je nodig om die te begrijpen en te begeleiden?
De actualisatie van de kerndoelen maakt die vragen opnieuw relevant. Scholen moeten de landelijke doelen vertalen naar onderwijs dat past bij hun visie, leerlingen en context. Daar hoort voor mij ook de vraag bij hoe je zichtbaar maakt wat dat onderwijs oplevert.
Ik weet uit mijn werk met scholen hoe moeilijk het is om een visie van papier naar de dagelijkse praktijk te brengen. De manier waarop we onderwijssucces zichtbaar maken, is daarbij cruciaal. Wat we observeren, bespreken en evalueren, moet aansluiten bij wat we belangrijk vinden. Dan staat meten ten dienste van vorming. Gebeurt dat niet, dan blijft de visie alleen op papier bestaan.
Een leerling die zijn eigen groei leert herkennen, kan gerichter richting geven aan zijn ontwikkeling. Een leraar krijgt een kompas voor de begeleiding. En een school kan aan ouders en inspectie laten zien waar haar brede visie werkelijkheid wordt en waar nog werk te doen is.
Het boek van Hattie heet in het Nederlands Leren zichtbaar maken. De opgave voor scholen met een brede visie is brede ontwikkeling zichtbaar maken.
Denk mee: wat vertelt openbare informatie over schoolkwaliteit?
Bij Talent Tree hebben we met ons data team alle openbare gegevens over alle Nederlandse VO-scholen verzameld en daar een eerste rapport over geschreven. Wat maken die gegevens zichtbaar over schoolkwaliteit, en wat blijft buiten beeld?
Dit rapport is voor ons een eerste stap naar een ander beeld van een goede school dan de huidige ranglijsten geven. Die stap zetten we liever niet alleen.
We delen het rapport graag met onderwijsprofessionals, besturen en vooral ook onderzoekers die constructief willen meedenken.
Wil je het rapport lezen? Stuur een mail naar maurice@talenttree.education
Leren zichtbaar maken voorbij de cijfers
Hierover gaat mijn middag op de online summit Leren de Baas, samen met de scholen uit het Erasmus+-project ESOoL.
👉 Meer weten? Ga naar de kennisbank.